Stres krótkotrwały i przewlekły: jak każdy działa na organizm

Nie każdy stres szkodzi tak samo. Chwilowe napięcie zwykle mija bez śladu, ale stres, który trwa tygodniami i miesiącami, może zwiększać ryzyko poważnych chorób. Warto wiedzieć, czym się te dwa rodzaje różnią i co pomaga utrzymać stres pod kontrolą.

Skala problemu: dane z USA

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (APA) co roku bada poziom stresu wśród dorosłych. W najnowszej edycji ponad co piąty ankietowany ocenił swój stres na co najmniej 8 punktów w skali do 10. Średnia wyniosła 5,2, czyli wyraźnie więcej niż 4,4, które badani uznawali za normalne. Około 72% z ponad 3100 pytanych przyznało, że pogodziło się z tym, iż stres jest stałym elementem życia. Sześć na dziesięć osób wskazało, że stres wpływa na ich sen, a ponad połowa zauważa skutki dla zdrowia fizycznego, koncentracji lub samopoczucia.

Znaczenie ma też nasilenie stresu. Umiarkowane napięcie może nawet poprawiać zdolność uczenia się i wykorzystywania wiedzy, natomiast bardzo silny stres pogarsza pamięć roboczą.

Stres krótkotrwały: organizm szybko wraca do normy

Zgubiony rachunek czy autobus, który uciekł sprzed nosa, to typowe drobne stresory. Psycholog Susan Albers-Bowling wyjaśnia, że mięśnie się napinają, serce bije szybciej, a do płuc trafia więcej tlenu, bo ciało przygotowuje się do reakcji. Jej zdaniem dobra wiadomość jest taka, że po ustąpieniu przyczyny organizm wraca do stanu spoczynku.

Ostry stres pojawia się po nagłym kryzysie, na przykład wypadku samochodowym. Według specjalisty zdrowia publicznego Suchity Shah reakcja trwa wtedy zwykle dwa do trzech dni. Poza napięciem mięśni mogą się pojawić:

• bóle głowy,
• ból w klatce piersiowej lub trudności z oddychaniem,
• ból brzucha i nudności,
• zmęczenie i problemy ze snem,
• lęk, drażliwość i huśtawki nastroju,
• kłopoty z koncentracją,
• poczucie oderwania od otoczenia i chęć izolacji.

Stres przewlekły: ciało utknęło w trybie alarmowym

Przewlekłe stresory to na przykład kłopoty finansowe czy konflikty w rodzinie. Albers-Bowling opisuje, że organizm zostaje wtedy w trybie „walcz lub uciekaj” i nie potrafi się uspokoić. Ciało jest stale zalewane kortyzolem, co prowadzi do stanu zapalnego. To właśnie on zwiększa podatność na choroby przewlekłe.

Według Yale Medicine długotrwały stres może zwiększać ryzyko:

• nadciśnienia, choroby serca i udaru,
• cukrzycy typu 2, otyłości i zespołu metabolicznego,
• zapalenia stawów,
• depresji i zaburzeń lękowych,
• uzależnień, także od alkoholu, hazardu czy jedzenia.

Harvard Health dodaje, że przewlekły stres podnosi też ryzyko różnych rodzajów demencji, w tym choroby Alzheimera. Częściowo ma to wynikać z obniżonej aktywności obszarów mózgu odpowiedzialnych za złożone myślenie.

Co pomaga i co to znaczy dla polskiego czytelnika

Dane o skali stresu pochodzą z badania w USA, więc nie należy ich wprost przenosić na Polskę. Mechanizmy opisane w artykule dotyczą jednak ludzkiej fizjologii i nie zależą od kraju. Rady ekspertów są proste i da się je zastosować u nas:

• Kontakt z naturą. W badaniu z udziałem blisko 20 tysięcy osób co najmniej 120 minut tygodniowo w otoczeniu przyrody poprawiało poczucie zdrowia i dobrostanu. Autor badania Mathew White zaznaczył, że dwie godziny tygodniowo to cel realistyczny dla wielu osób, bo można je rozłożyć na cały tydzień.
• Dieta. APA zaleca dużo owoców i warzyw, mniej cukru i unikanie alkoholu.
• Ograniczenie mediów. Nadmiar newsów może uruchamiać reakcję stresową, dlatego APA proponuje swego rodzaju „dietę” informacyjną.
• Bliscy. W ankiecie 47% Amerykanów zrezygnowało przez stres z jakiejś aktywności towarzyskiej. Tymczasem wspierające relacje pomagają sobie radzić.
• Pomoc specjalisty. Problemy z chodzeniem do pracy, zmiany snu lub apetytu mogą oznaczać, że stres wymyka się spod kontroli.

W takiej sytuacji pierwszym krokiem może być rozmowa z lekarzem rodzinnym albo psychologiem. Plan radzenia sobie ze stresem może obejmować techniki relaksacyjne, terapię, a w niektórych przypadkach także leki. Objawy takie jak ból w klatce piersiowej czy duszność zawsze wymagają konsultacji medycznej, nawet jeśli podejrzewamy, że to „tylko stres”.

Źródło: Medical Xpress – „Short-term versus chronic stress: How each one affects your body”